Home

 

Biografie

 

Agenda & Exposities

 

Archief

 

Gastenboek

 

Objecten

 

Schilderijen

 

Sitemap

Speciale Projecten

 

Staaldruk

 

Tekeningen

 
 

 

 

 

Welkom op de website van Jan van der Meulen

Staaldruk

01. Het ontstaan van de vlakdruk - 02. De grootste vlakdruk aller tijden - 03. Hoe maak je een staaldruk? - 04. In de praktijk
 
 

01. Het ontstaan van de vlakdruk.

 

Om het principe van de door Jan van der Meulen uitgevonden 'staaldruk' te kunnen doorgronden moeten we eerst een stukje terug in de tijd, naar het ontstaan van de lithografie en de vlakdruk.
 


De in 1771 in Praag geboren  Aloïs Senefelder was de grondlegger van de verhoogde steendruktechniek. Na vele experimenten met tin- en koperplaten, waarop hij de lettertekens probeerde hoog te etsen, besloot hij deze zelfde techniek toe te passen op de zogenaamde Kelheimer tegel of Solnhofer kalksteen. Op de gepolijste steen schreef hij de tekst met een van was en zeep gemaakte inkt. Vervolgens bracht hij rondom de geschreven tekst een dijkje aan van was en etste de steen met een verdunde salpeterzuuroplossing. De blanke gedeelten van de steen werden weg geëtst en de tekst bleef in verhoogde vorm staan. De tekst werd ingeïnkt en afgedrukt. Dit was dus nog een vorm van hoogdruk.

In 1798 vond Senefelder het chemische drukproces uit. Hij heeft hierna nog duizenden proeven gedaan om uiteindelijk te komen tot de echte vlakdruktechniek. De uitvinding van de steendrukkunst was in die tijd een revolutionair gebeuren en werd in geheel Europa en Engeland met enthousiasme begroet. Het drukken met deze techniek ging vele malen sneller dan de daarvoor bestaande technieken. In 1818 schreef Senefelder een uitvoerig leerboek over de lithografie (litho=steen en graphein=schrijven of tekenen)

 


Jan vond in zijn creativiteit een aantal beperkingen bij het beoefenen van de lithografie op kalkstenen. De stenen zijn moeilijk verkrijgbaar, ze zijn zwaar en ze zijn er niet in extreem grote formaten. En dat was wat Jan wilde. Hij wilde groter werk maken. Hij begon te experimenteren met twee stenen naast elkaar maar daarvoor bleven zware drukpersen nodig. Bovendien wilde Jan de vlakdruk voor een groter publiek bereikbaar maken.


Net als Senefelder begon hij te experimenteren met andere beelddragers dan kalksteen. Door zijn verleden in het grafische bedrijf dacht hij al snel aan roestvrij staal. Ook bij besteedde uren in zijn atelier, op zoek naar de manier om een roestvrijstalen plaat ze te prepareren dat hij bewerkelijk zou zijn voor vlakdruk. Door met de juiste combinatie van niet al te ingewikkelde chemicaliën wist hij de roestvrijstalen plaat uiteindelijk zo te prepareren dat deze zich uitstekend als beelddrager gedroeg. Daarbij ontwikkelde Jan een tekeninkt speciaal voor roestvrijstaal op basis van spiritus. Deze inkt is niet alleen uitermate geschikt om mee te werken op roestvrijstaal, Jan ontdekte dat de combinatie van RVS en de inkt op spiritusbasis ook nog eens zorgden voor verrassende effecten zoals stippen en strepen die uiteindelijk zo karakteristiek zijn geworden voor een staaldruk.


Uit deze combinatie ontwikkelde Jan een techniek waarmee vlakdruk vanaf een roestvrijstalen plaat mogelijk werd. Zijn streven was dat iedereen de techniek bij wijze van spreken op de keukentafel moest kunnen uitvoeren. Met een minimum aan chemicaliën en een roestvrij stalen plaatje kan iedereen naar de techniek van Jan een staaldruk maken. Met deze uitvinding kunnen we hem in de voetsporen van Alois Senefelder zien.

In 1993 verscheen het boek 'Praktijkboek lithografie, steen- en staaldruk'  van de hand van Jan en was de staaldruk een officiële druktechniek geworden
.

Bibliografische gegevens

Titel:          Praktijkboek lithografie: steen- en staaldruk
Auteur:     Jan van der Meulen
Uitgever:  Drukkerij Slingenberg, 1993
ISBN:       9080155810, 9789080155817
Lengte:    64 pagina's
Uit de encyclopedie drenthe online

Meulen, Jan van der
(Bergum 1935) Beeldend kunstenaar.

Volgde na een praktijkopleiding tot lithograaf-steendrukker opleidingen aan de Grafische School te Zwolle en de Kunstnijverheidsschool te Leeuwarden. Combineerde aanvankelijk het maken van schilderijen en litho's met een baan in de verpakkingsindustrie. Hij woonde en werkte jarenlang in Hoogeveen en Nieuw Balinge. De beperking in de maat van stenen bracht hem tot het zoeken naar een andere beelddrager. Met de toepassing van roestvrij staalplaat ontwikkelde hij een nieuwe vorm van vlakdruk: staaldrukken. Schreef daarover het Praktijkboek lithografie. Steen- en Staaldruk. Zijn werk kenmerkt zich door vrolijk kleurgebruik en expressieve vormen.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

02. De grootste vlakdruk aller tijden


 

Aloïs Senefelder was de man die de vlakdruktechniek naar een groter publiek heeft gebracht. Jan van der Meulen heeft deze vlakdruktechniek zo verfijnd dat daarmee een nog groter publiek bereikt kan worden. En Jan zijn wens ging in vervulling. Roestvrijstalen platen zijn in alle maten verkrijgbaar en zo ontstond het idee om de grootste vlakdruk te maken die er ooit gemaakt was. Het drukkerijmuseum in Meppel maakte dit in 1997 mogelijk. Jan had zijn staaldruktechniek inmiddels zover ontwikkeld dat iedereen ermee aan de slag kon. Vanwege het 200 jarig bestaan van de lithografie vroeg het drukkerijmuseum in Meppel Jan een gooi te doen naar het wereldrecord: grootste vlakdruk die ooit gemaakt werd.
 

Zoals het hele leven zelf voor Jan een uitdaging is, zo was ook dit voor hem een onweerstaanbare uitdaging. De grootste vlakdruk ooit gemaakt kwam tot stand en kreeg een vermelding in het Guinness Book of Records. Kijk hier hoe dat ging.



 

Ter ere van het tweehonderd jarig bestaan van de vlakdruktechniek maakte Jan van der Meulen in oktober 1997 de grootste vlakdruk allertijden, 'De kip met de gouden eieren'. Een vlakdruk met acht kleuren van een dusdanige afmeting (91x131 cm) was mogelijk geworden door de door Jan ontwikkelde staaldruktechniek. Deze staaldruk leverde hem een vermelding op in het Guinness Book of Records voor de grootste vlakdruk ooit

 

                                


Vanwege het formaat van de afbeelding moest speciaal voor dit doel een werktafel gebouwd worden die groot genoeg was om de plaat goed te kunnen bewerken. De plaat wordt herhaaldelijk goed schoongemaakt en geprepareerd voor het drukken.

  

                                 


Na het prepareren van de plaat wordt de inkt op de afbeelding aangebracht. Door de preparatie zal de afbeelding inkt aannemen en de blanke stukken plaat de inkt afstoten. Houten drukrolletjes worden gebruikt om de plaat met de hand af te drukken. De drukrolletjes worden stevig over het papier gewreven zodat het papier goed contact maakt met de plaat.

  

                                


Nadat de kleur is afgedrukt wordt het papier voorzichtig in een omhoogrollende beweging van de plaat losgemaakt. Hierna kan een volgende kleur worden aangebracht. De plaat moet hiervoor eerst weer worden schoongemaakt. Bij iedere af te drukken kleur herhaalt het proces van schoonmaken, inkten van de plaat en afdrukken zich.

 

                                 


  
Na het aanbrengen van de laatste kleur is de staaldruk klaar. Doordat er acht kleuren gebruikt zijn, zijn er ook vermeningen van kleuren ontstaan die zorgen voor een veelkleurige afbeelding. En met deze afbeelding, 'de kip met de gouden eieren', formaat 91x131 cm, verwierf Jan zijn welverdiende plaats in het Guinness Book of Records!

 

 

03. Hoe maak je een staaldruk?

 

Benodigdheden voor het staaldrukken:

01. Roestvrijstalen plaat, dikte 1,5 tot 2 mm.
02. 2 emmers en schoon water.
03. Sponzen.
04. Puimsteenpoeder of carbonrundumpoeder (no. 220)
05. Krijtpoeder
06. Tekenlak/spirituslak
07. Salpeterzuur (58%)
08. Arabische gom
09. Drukinkt
10. Talkpoeder
11. Drukrol
12. Spiritus
13. Papier
14. Poetsdoeken
15. Petroleum of terpentine


Werkwijze

Neem een plaat roestvrij staal van 1,5 tot 2 mm dikte.
Voor je met tekenen kunt beginnen moet de plaat volledig worden ontvet. Een nieuw stuk roestvrij staal moet eerst ook nog worden ontdaan van zijn zogenaamde walshuid.
Voor het ontdoen van de walshuid kan het het best gebruik gemaakt worden van een vlakschuurmachine. Gebruik voor het schuren middelgrof waterproof schuurpapier. Voeg eventueel tijdens het schuren wat carborundumpoeder toe.

De werkwijze is als volgt:
Maak de plaat flink nat met water. Gebruik hiervoor een nieuwe spons. Zorg dat deze spons nergens anders voor wordt gebruikt dan voor het bevochtigen van een roestvrijstalen plaat. Schuur de plaat met de schuurmachine, waterproof schuurpapier en carborundumpoeder. Voeg indien nodig wat water toe. De plaat wordt door deze manier van werken enigszins ruw. Er ontstaat niet een echte kom, zoals op steen of aluminiumplaten, maar dat is in dit geval ook niet nodig. Zou men dit echter willen dan kan men de plaat wel van een kom voorzien. De slijptijd wordt dan echter aanmerkelijk langer. De duur van het slijpen moet naar eigen inzicht worden ingevuld. Het is uiteraard niet mogelijk dit precies in een aantal minuten aan te geven. Men kan echter beter wat langer schuren dan te kort. De ervaring zal dit snel leren.

Neem de plaat af met de spons en schoon water tot alle slijpsel verwijderd is. De spons zal nog steeds wat grijs worden. Dit betekent dat er toch nog een oxydehuidje op de plaat is achtergebleven.
Schuur de plaat dan nog eens grondig af met een spons met water en puimsteenpoeder of met krijtpoeder. Was na mat schoon water.
Na het drogen is de plaat klaar om er op te tekenen.

Voor het tekenen gebruiken we spirituslak. Laat na het tekenen de lak goed drogen. Wrijf de tekening daarna in met talkpoeder.
Neem een oplossing van 10cc salpeterzuur (58%) op 1 liter water en verdeel dit met een spons over de plaat. Strooi wat krijtpoeder op de plaat en polijst het geheel zorgvuldig vetvrij. De salpeterzuuroplossing zal door de toevoeging van het krijtpoeder licht gaan bruisen. Herhaal deze handeling enige maken zodat het waterdragende gedeelte absoluut vetvrij is geworden.

Wrijf daarna de gehele plaat in met Arabische gom en laat dit bij voorkeur, net als bij steendrukken, een nacht drogen.
De volgende dag de Arabische gom met water verwijderen en de plaat inrollen met drukinkt. De eerste keer gaat dit nog wat moeilijk doch zodra de tekening goed drukinkt aangenomen heeft, zal de rol niet meer over de gladde plaat slippen. Maak eventueel de drukinkt wat soepeler met lijnolie of vernis.

Leg het papier op de plaat en maak een afdruk. Dit kan zowel met een etspers als met de hand worden gedaan. Handmatig afdrukken gebeurt op de manier zoals je ook een houtsnede of linosnede afdrukt, je rolt met een, bij voorkeur rond, houtje het papier stevig over de plaat heen zodat het papier de inkt aan kan nemen.

Na het drukken van de gehele oplage was je de drukinkt af met petroleum of terpentine. De tekenlak verwijder je met spiritus of, als je celluloselak hebt gebruikt, met tinner.
Als tijdens het drukken gedeelten dichtlopen kan je zonder de drukinkt te verwijderen de plaat opnieuw licht opschuren met de verdunde salpeterzuuroplossing en krijtpoeder of puimsteenpoeder.

Respect voor tekeninkt.

Verwerkingstemperatuur minimaal 15 graden Celsius
Neem een glazen potje en vul dit voor 1/3 deel met spiritus. De spiritus au bain marie verwarmen.
Voeg onder voortdurend roeren colofonium toe tot minstens twee maal de hoeveelheid is bereikt. Voeg ook in warme toestand de kleurstof toe. Mocht de tekenlak na afkoeling te dik zijn geworden, verdun deze dan met spiritus. Deze tekenlak is bij uitstek geschikt voor het maken van grillige gevormde oppervlakken. Het is aan te bevelen de gehele oplage meteen na elkaar te drukken omdat deze tekenlak bij het afwassen van de drukinkt de neiging heeft om op te lossen.
Een sterke tekenlak, die niet oplost met petroleum of terpentine maak je door recept 1 te vermengen met celluloselak, verhouding: 1 deel celluloselak en 1 deel spirituslak naar recept 1. De hechting is dan uitstekend en de lak droogt zeer snel.

 

 

04. In de praktijk

 

Het schuren van de plaat   Potten en glazen
 
Het afschuren van een RVS plaat met waterproof schuurpapier. De plaat houdt hierdoor beter het water vast en loopt daardoor bij het inrollen minder snel droog. Na het schuren met de schuurmachine de plaat nog na polijsten met krijtpoeder met een spons met water.   Spaar altijd zoveel mogelijk lege potten en flesjes, deze komen altijd van pas, bijvoorbeeld voor Arabische gom, krijtpoeder, puimsteenpoeder, enzovoort.
     
Het maken van tekeninkt   De werkwijze
 
Voor het bereiden van de tekenlak gebruikt men een éénpits petroleumstel. Gebruik voor de tekenlak altijd chemische zuivere colofonium (harspoeder), verkrijgbaar bij de apotheek.   De spiritus Au bain marie verwarmen en harspoeder toevoegen onder voortdurend roeren. Daarna de kleurstof toevoegen.
     
Het prepareren van de plaat   Het inrollen van de plaat
 
Hier ligt de roestvrijstalen plaat op een mooie vlakke ondergrond, namelijk een lithosteen. Omdat de plaat zeer glad is en het vochtwater dus snel verdampt, is het vaak nodig met de ene hand in te vochten en met de andere hand met de rol stand-by te zijn.   Het is bij het staaldrukken niet nodig dat je zware lederen of rubberen handrollen gebruikt. Een simpel rolletje, zoals hier is afgebeeld, is heel geschikt om niet al te grote oppervlakken van drukinkt te voorzien. Zorg dat het rolletje goed draait en niet over de plaat glijdt.
     
De inkt op de plaat aanbrengen   Het aanleggen van het papier
 
Op een gladde roestvrijstalen plaat verdampt het water zeer snel. Houd, als het mogelijk is, de spons in de ene en de inktrol in de andere hand. Je kunt dan snel ingrijpen als de plaat doorloopt.   Leg de staalplaat op een vel wit papier dat gemerkt is met vier hoekkruisen. Na het in-inkten ligt de plaat dan altijd op dezelfde plek. Dit komt ook van pas voor de aanleg van het papier bij het drukken van meer kleuren.
     
Het afrollen van het papier   Het afdrukken
 
Bij het aanbrengen van het papier op de plaat begin je aan één kant en rol je het papier langzaam en voorzichtig over de plaat naar de andere kant. Zorg dat er geen kreukels in het papier komen, al kan dit soms voor verrassende effecten zorgen.   Wanneer het papier strak op de plaat ligt gebeurt het afwrijven met een vouwbeen of de bolle kant van een lepel. (zoals bij een houtsnede)
     
Het schoonmaken van de plaat   Het eindresultaat
 
Als je kaar bent met het drukken, was je de plaat schoon met spiritus. Dit doe je alleen als je van plan bent de plaat voor een volgende keer of een andere tekening te gebruiken. Wil je de volgende dag verder gaan met dezelfde afbeelding, was dan alle drukinkt van de plaat het petroleum of terpentine en zet hem in de Arabische gom.   Een voorbeeld van een tekening op een roestvrijstalen plaat, die na het prepareren met de hand is afgedrukt.

 

 

 

 

 

 

 

Laatste wijziging op: 12-07-2013 13:28